मुंबई : घर, जमीन किंवा इतर मालमत्ता ही प्रत्येक कुटुंबासाठी मोठी आर्थिक संपत्ती असते. मात्र मालमत्तेच्या मालकाचा मृत्यू झाल्यानंतर योग्य वेळी कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण केली नाही, तर भविष्यात Property Dispute, Inheritance Property Dispute आणि Legal Property Issues निर्माण होण्याची शक्यता असते.
विशेषतः कुटुंबातील वारसांमध्ये मालकी हक्क, वाटणी किंवा जमिनीच्या नोंदीवरून वाद निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे मालमत्ता मालकाच्या मृत्यूनंतर काही महत्त्वाची कागदपत्रे आणि सरकारी नोंदी वेळेत अपडेट करणे गरजेचे आहे.
मालमत्ता मालकाच्या मृत्यूनंतर सर्वात आधी काय करावे?
मालकाच्या मृत्यूनंतर सर्वप्रथम त्याच्या नावावर कोणकोणत्या मालमत्ता आहेत, याची माहिती जमा करावी. जमीन, घर, फ्लॅट, प्लॉट किंवा इतर Real Estate Property असल्यास संबंधित कागदपत्रे तपासणे महत्त्वाचे आहे.
यामध्ये मालकी हक्काचा दस्तऐवज, खरेदीखत, 7/12 उतारा, फेरफार नोंद, मालमत्ता पत्रक आणि इतर उपलब्ध कागदपत्रांची पडताळणी करावी.
यालाच व्यापक अर्थाने Property Ownership Verification आणि Land Title Verification असे म्हटले जाते.
मृत्युपत्र (Will) केले आहे का? सर्वप्रथम तपासा
मालमत्तेच्या मालकाने Will अर्थात मृत्युपत्र करून ठेवले आहे का, हे तपासणे ही सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे.
मृत्युपत्र असल्यास त्यातील तरतुदींचा विचार करून मालमत्तेच्या पुढील प्रक्रियेबाबत निर्णय घेतला जातो. मात्र मृत्युपत्राची वैधता आणि त्याची अंमलबजावणी याबाबत परिस्थितीनुसार कायदेशीर प्रक्रिया लागू होऊ शकते.
त्यामुळे मोठ्या मालमत्तेच्या बाबतीत Property Lawyer किंवा संबंधित कायदेशीर तज्ज्ञाचा सल्ला घेणे फायदेशीर ठरते.
Will नसेल तर वारसाहक्क कसा ठरतो?
जर व्यक्तीचा मृत्यू Will शिवाय झाला असेल, तर मालमत्तेचे वारस कोण आहेत हे लागू असलेल्या वारसा कायद्यानुसार निश्चित केले जाते.
याला Inheritance Property किंवा Legal Heir Property Rights संदर्भातील प्रक्रिया म्हणता येईल.
वारसांची संख्या, मालमत्तेचा प्रकार आणि संबंधित व्यक्तींना लागू असलेल्या कायद्यानुसार हक्क वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे फक्त तोंडी माहितीवर मालमत्तेचे वाटप न करता अधिकृत कागदपत्रांच्या आधारे प्रक्रिया पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे.
7/12 उतारा आणि फेरफार नोंद करणे महत्त्वाचे
शेतीची जमीन असल्यास मालकाच्या मृत्यूनंतर संबंधित वारसांची नावे महसूल नोंदीमध्ये आणण्यासाठी Mutation of Property / Property Mutation प्रक्रिया केली जाते.
यासाठी प्रामुख्याने—
- 7/12 उतारा
- 8-अ उतारा
- फेरफार नोंद
- मृत्यू प्रमाणपत्र
- वारसांशी संबंधित आवश्यक कागदपत्रे
यांची आवश्यकता लागू शकते.
Property Mutation झाल्यानंतर महसूल रेकॉर्डमध्ये मालकीशी संबंधित माहिती अपडेट होते. मात्र महसुली नोंद ही स्वतःहून अंतिम मालकी हक्काचा निर्णायक पुरावा ठरत नाही; त्यामुळे मूळ मालकी कागदपत्रेही सुरक्षित ठेवणे आवश्यक आहे.
घर किंवा फ्लॅट असल्यास काय करावे?
घर, फ्लॅट किंवा शहरी मालमत्ता असल्यास संबंधित Municipal Property Records मध्ये मालकीची माहिती अपडेट करण्याची आवश्यकता असू शकते.
सोसायटीमध्ये फ्लॅट असल्यास सोसायटीच्या रेकॉर्डमध्येही वारसांची माहिती आणि आवश्यक कागदपत्रे जमा करावी.
यामुळे भविष्यात Property Sale, Property Transfer किंवा Home Loan यांसारख्या व्यवहारांमध्ये कागदपत्रांची अडचण कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
मालमत्ता वडिलोपार्जित की स्व-अर्जित? हे तपासा
मालमत्ता कोणत्या प्रकारची आहे, हे निश्चित करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
Self Acquired Property आणि Ancestral Property यांच्याबाबत वारसाहक्काचे प्रश्न वेगळ्या पद्धतीने निर्माण होऊ शकतात.
त्यामुळे मालमत्तेची जुनी कागदपत्रे, पूर्वीचे खरेदीखत, वारसांच्या नोंदी आणि मालकी हक्काची साखळी तपासणे आवश्यक आहे.
यालाच Property Title Search किंवा Property Title Verification असे म्हटले जाते.
मालमत्तेची वाटणी करताना तोंडी व्यवहार टाळा
कुटुंबातील सदस्यांनी मालमत्तेची वाटणी करण्याचे ठरवले असल्यास केवळ तोंडी करारावर अवलंबून राहणे टाळावे.
परिस्थितीनुसार Partition Deed, Release Deed किंवा Gift Deed यापैकी योग्य कागदपत्राचा वापर केला जाऊ शकतो.
लागू असल्यास कागदपत्रांची Property Registration प्रक्रिया पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे. यामुळे भविष्यातील Property Dispute टाळण्यासाठी मजबूत कागदोपत्री आधार मिळतो.
मालमत्ता विकण्यापूर्वी ही तपासणी करा
वारसांना मालमत्ता विकायची असल्यास व्यवहार करण्यापूर्वी मालमत्तेची Legal Property Verification करणे महत्त्वाचे आहे.
मालमत्तेवर कर्ज, गहाण, बोजा, कोर्ट केस किंवा इतर कोणाचा हक्क आहे का, याची तपासणी करावी.
विशेषतः मोठ्या व्यवहारात Property Title Verification, Encumbrance Check आणि Legal Due Diligence याकडे दुर्लक्ष करू नये.
मालमत्तेचे वाद का निर्माण होतात?
भारतातील Real Estate Disputes मागे अनेक कारणे असतात. त्यामध्ये प्रामुख्याने—
- मालकीची स्पष्ट कागदपत्रे नसणे
- Will नसणे
- वारसांमध्ये मालमत्तेच्या वाटणीवरून वाद
- 7/12 आणि फेरफार नोंदी अपडेट नसणे
- जमिनीच्या हद्दीवरून वाद
- बनावट कागदपत्रे
- चुकीची Property Registration
- एकाच मालमत्तेवर अनेक व्यक्तींचा दावा
- कर्ज किंवा गहाण व्यवहाराची माहिती नसणे
यांचा समावेश होतो.
Property Dispute झाल्यास काय करावे?
मालमत्तेवर वारसांमध्ये गंभीर वाद निर्माण झाल्यास स्वतःहून कोणताही दस्तऐवज किंवा विक्री व्यवहार करण्यापेक्षा Property Dispute Lawyer किंवा अनुभवी Real Estate Lawyer यांचा कायदेशीर सल्ला घेणे योग्य ठरते.
विशेषतः मालकी हक्क, वारसाहक्क, वाटणी, जमीन हद्द किंवा बनावट कागदपत्रांचा प्रश्न असल्यास सर्व मूळ कागदपत्रे तपासून पुढील कायदेशीर प्रक्रिया ठरवावी.
महत्त्वाची सूचना
मालमत्ता, वारसाहक्क आणि Property Ownership संदर्भातील नियम प्रकरणानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे मोठी जमीन, घर किंवा इतर मालमत्ता हस्तांतरित करण्यापूर्वी संबंधित Legal Property Advice घेणे योग्य ठरते.
लक्षात ठेवा
मृत्युपत्र तपासा → वारस निश्चित करा → कागदपत्रे जमा करा → 7/12 व फेरफार नोंदी अपडेट करा → मालकी हक्काची पडताळणी करा → आवश्यक असल्यास नोंदणीकृत वाटणी/हस्तांतरण करा.
योग्य वेळी केलेली Property Documentation आणि Legal Verification भविष्यातील मोठा मालमत्ता वाद टाळण्यास मदत करू शकते.
हेही वाचा : मोबाईलवर पहा जमिनीचा जुन्यात जुना सातबारा